Manatla bağlı 2020-ci il QƏRARI

2020-ci ildən Azərbaycanda tam üzən məzənnə rejimi tətbiq olunacaq. Bu barədə “Azərbaycan Respublikasında kommunal xidmətlərin (elektrik və istilik enerjisi, su və qaz) inkişafına dair Strateji Yol Xəritəsinin icra vəziyyəti”nin 2017-ci il üzrə illik monitorinq və qiymətləndirmə hesabatında qeyd edilib. Monitorinq və qiymətləndirmə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən hazırlanıb.

Sənəddə qeyd edilib ki, əsas icraçı qurum olan Mərkəzi Bank tam üzən məzənnəyə keçid üçün istehlak səbətində idxalın əvəzlənməsi barədə tədbirlər planının hazırlanması ilə bağlı 2017-ci il üçün nəzərdə tutulan tədbiri qismən icra edib. Tədbirlər planı tam hazır edilmədiyindən Maliyyə Sabitliyi Şurası ötən il bu sənədi təsdiq edə bilməyib.

Hesabatda qeyd olunub ki, Mərkəzi Bank bu il üçün tam üzən məzənnəyə keçidlə bağlı tədbirlər planının icrasına başlamalıdır. Bu istiqamət üzrə əsas icraçı orqan olan Mərkəzi Bank tərəfindən 2019-cu ildə tam üzən məzənnə rejiminə keçid üçün tədiyyə balansında və istehlak səbətində idxalın xüsusi çəkisinin GZİT təhlilinin aparılması və tam üzən məzənnə rejiminə keçidin müddətlərin müəyyənləşdirilməlidir.2020-ci ildən isə Mərkəzi Bank tam üzən məzənnəyə keçidi təmin etməlidir.

Qeyd edək ki, Mərkəzi Bank “Milli iqtisadiyyat perspektivi üzrə strateji yol xəritəsində” 2017-ci ildə nəzərdə tutulan tədbirləri 69 faiz icra edib. Xatırladaq ki, 2015-ci ildə Azərbaycanda  iki devalvasiyadan sonra Mərkəzi Bank üzən məzənnə rejiminə keçdiyini elan etdi. Bank növbəti dövrlərdə açıqlamalar yayaraq artıq üzən məzənnə rejiminin tam təmin olunduğuna dair israrlı bəyanatlar səsləndirdi.Mərkəzi Bankın açıqlamalarında valyuta bazarında formalaşan məzənnənin valyutaya tələb və təklif amilləri əsasında formalaşdığı iddia edirildi.

Bunun əksi olaraq müstəqil ekspertlər Mərkəzi Bankın tam olaraq üzən məzənnə rejiminə keçmədiyini deyirdilər.Ekspertlər hesab edirdi ki, neft qiymətlərinin artması Azərbaycan kimi büdcəsi neftdən asılı olan ölkələr üçün təhlükəli tendensiyadır.Neftin bahalaşması iqtisadiyyatın “qara qızıl”dan asılılıq riskini artırır.Bahalı neft istər büdcədə, istərsə də qeyri-neft sektorunda asılılığı bərpa edə bilər.Nəzərə alsaq ki, neftin qiyməti oynaqdır və etibarlı deyil, qiymətin qəfil düşməsi fonunda Azərbaycan zərərlə üzləşə bilər.Qiymət stabil olmadığına görə büdcəni, iqtisadiyyatı, maliyyə-bank sektorunu neftin üzərində qurmaq təcrübəsindən uzaq durmaqda fayda var.

İqtisadçı-ekspert Natiq Cəfərli “Cümhuriyət” qəzetinə şərhində Mərkəzi Bank rəhbərinin normal açıqlama verməsinə ehtiyac olduğunu deyib:

“Dəfələrlə Mərkəzi Bank rəhbəri və səlahiyyətləri 2015-ci ildə Azərbaycanda tam üzən məzənnə rejiminə keçdin başa çatdığını deyən bəyanatlar səsləndirib. Bunu təsdiqləyən bir qurumun yenidən 2020-ci ildə üzən məzənnə rejiminə keçidin tam təmin olunacağını söyləməsi, məntiqdən kənardır.İllərdir mətbuat vasitəsilə Mərkəzi Bank rəhbərliyinə çağırışlar edirik ki, bu, üzən məzənnə yox, inzibati məzənnə rejimidir.Bank bunun inzibati məzənnə olduğunu təsdiqləməsə də, üzən məzənnə rejiminə keçidin hələ təmin edilmədiyini etiraf etdi.Bununla da dolayı yolla bizim haqlı olduğumuzu sübut etmiş oldular”.

İqtisadçı hesab edir ki, 2020-ci ildə belə Azərbaycanda üzən məzənnə rejiminə keçmək mümkün olmayacaq:

“Çünki üzən məzənnə rejimi valyuta birjasının və qiymətli kağızlar bazarının onlayn qaydada fəaliyyət göstərdiyi, minlərlə oyunçunun valyuta alıb-satdığı bir məkanda mümkündür. Azərbaycanda isə bir valyuta satan oyunçu var. Yəni, Dövlət Neft Fondu Mərkəzi Bank vasitəsilə hərraclarda valyuta satır. Təqribən 29-30 valyuta alan oyunçu var ki, onlar da banklardır. Banklar öncədən özlərinə lazım olan valyutanın həcmini bildirirlər.Həftədə iki dəfə formal hərraclar təşkil edilir.Bunun nəticəsində də həmin valyuta banklar arasında bölüşdürülür.Belə bir oyun qaydaları daxilində, hətta 2020-ci ildə belə üzən məzənnə rejiminə keçid mümkün olmayacaq.Bunun üçün çoxlu sayda valyuta alqı-satqısı ilə məşğul olan oyunçular lazımdır.Coğrafi və iqtisadi cəhətdən yaxın olduğumuz Türkiyə və Rusiyanı izlədikdə görürük ki, türk lirəsi də, rus rublu da hər saniyə məzənnə dəyişikliyinə məruz qalır.Tələb və təklif qanunlarına uyğun olaraq məzənnə müəyyənləşdirilir.İndiki şərtlər çərçivəsində Azərbaycanda belə mexanizmlərin yaradılması mümkün deyil.Oyunçuların sayı çox olmasa, üzən məzənnə rejiminə keçmək qeyri-mümkündür”.

Əgər hazırda manat üzən məzənnə rejimində olsaydı, real dəyəri necə olardı – sualına gəlincə, Natiq Cəfərli buna cavab verməyin çətin olduğunu deyib. Onun sözlərinə görə Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının həcmi çox böyükdür:

“Beynəlxalq təşkilatların hesablamalarına görə Azərbaycanda kölgə iqtisadiyyatının həcmi ümumi iqtisadiyyatın 60 faizinə yaxındır. Kölgə iqtisadiyyatının həcminin çox böyük olduğu bir şəraitdə manatın məzənnəsinin real dəyərini hesablamaq çətindir. Azərbaycanın bir çox mal və məhsullar üzrə  idxaldan asılılığı kifayət qədər yüksəkdir. Üstəgəl, ölkənin tədiyyə balansını, gəlir və çıxarlarını nəzərə alsaq, üzən məzənnə rejimi tam tətbiq olunarsa, manatın hazırkı məzənnədən daha ucuz olacağını söyləmək mümkündür.Hansı səviyyədə olacağını kölgə iqtisadiyyatının həcmi ölçüldükdən sonra dəqiq demək olar.Amma ən azından manatın indiki məzənnəsindən daha ucuz olduğu dövrə qədəm qoyacağıq”.   /Cebhe.info/