Hüseyn Cavid carçısı – Qəlbi Turan olan Azər Turan

Ədəbiyyat bir millətdəki əhval-ruhiyyənin ifadəsidir.

Hüseyn Cavid

  Yer üzünə milyardla insan gəlib-gedib və dünyanın  bu insan karvanı yenə öz gedişindədir. Hərəyə bir ömür bəxş edilib. Uzun, qısa və s. fərq həmin ömrü necə başa vurmaqdır. Həyatın mənası yaşanan illərin sayında deyil, onun necə yaşanmasındadır. Ömür var ki,  günü əsrə bərabər. Belə ömür cild-cild kitaba sığmaz… Mənalı ömür sürən insanlardan biri də istedadlı qələm sahibi, tənqidçi, publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Azər Turandır. (Əbilov Azər İmamverdi oğlu). Azərbaycan Respublikası Əməkdar Mədəniyyət İşçisidir.

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, Ədəbiyyat qəzetinin baş redaktoru. O özünün dəst-xətti, yaradıcılıq üslubu, elmi istiqaməti, şəxsi mövqeyi, nüfuzu ilə seçilən ziyalıdır. O, bütöv bir şəxsiyyətdir. Onun cildlərə sığmayan  ömür kitabının hər səhifəsi ləyaqətlə, şərəflə yazılıb. Azər Turan  bütün əsrlərdə fəxr ediləsi, qədim və şərəfli tarixi olan Azərbaycan xalqının ləyaqətli və qeyrətli oğullarındandır. Qeyrətli və əvəzsiz Azərbaycan müdriki  həmişə qürur duyduğumuz, iftixarımız, xalqımızın görkəmli yazıçı, jurnalist Azər Turanın ədəbiyyatımızda öz yeri, öz dəsti-xətti var. Gözəl, mənalı olduğu qədər dolu-dolu yaradıcılıq uğurları ilə zəngin həyat sürən görkəmli  yazıçı Azər Turanın  bu il 55  illik yubileyi qeyd olunur.

Azər Turan 16 sentyabr 1963-cü ildə Neftçalada anadan olmuşdur. O, 1970-1980-ci illərdə Neftçalada 1 saylı orta məktəbdə təhsil almışdır. 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunu bitirmişdir.  Müəyyən müddət ərzində Neftçala İcra Hakimiyyətində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 2001-2003 –cü illərdə “Yeni Azərbaycan” qəzetində humanitar şöbənin müdiri, “Ədəbiyyat” əlavəsinin məsul redaktoru olmuşdur. “Ədəbiyyat qəzeti” ndə baş redaktorun müavini və  baş redaktor əvəzi  vəzifələrində çalışmışdır. Hal-hazırda  “Ədəbiyyat qəzeti” nin baş redaktorudur. Bununla yanaşı o,  Filologiya üzrə fəlsəfə doktorudur.

       Azər Turan “Hüseyn Cavid yaradıcılığının ədəbi-fəlsəfi qaynaqları” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib (elmi rəhbər akademik Bəkir Nəbiyev). 2000-ci ildən Azərbaycan Universitetinin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası və Azərbaycan Yazıçılar Birliyi ilə birgə təsis etdiyi “Hüseyn Cavid”, 2015 –ci ildən isə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin “Qızıl Kəlmə” mükafatlarının laureatıdır.  Azər Turan 22 yanvar 2015-ci ildə Ədəbiyyat qəzetinin baş redaktoru təyin edilib.

     Yaradıcılığa 1980-ci illərin əvvəllərində başlayıb. İlk yazıları “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzetində dərc olunmuşdur. 40-dan artiq kitabı nəşr olunub. Əli bəy Hüseynzadə və Hüseyn Cavid irsinin tədqiqatçısı kimi tanınan Azər Turan, əsasən, türk düşüncə tarixini, türk ədəbiyyatında modernizm cərəyanı və onun təzahür şəkillərini tədqiq edir. Mahmud Kaşqarlı, Əhməd Yəsəvi, İsmayıl bəy Qaspıralı, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Ağaoğlu, Cəmaləddin Əfqani, Yusif Akçura, Mehmet Akif Ərsoy, Hüseyn Cavid, Yahya Kamal Bayatlı, Fuad Köprülü, Nihal Atsız, Rıza Nur, Zəki Vəlidi Toğan, Bəkir Çobanzadə, Cənab Şəhabəddin, Əhməd Haşim, Nəcib Fazil Kısakürək, Nazim Hikmət, Orxan Vəli, Edip Cansevər, Cahit Sıtkı Tarancı, Cemal Süreya, Çingiz Dağcı, Çingiz Aytmatov və b. barədə silsilə yazıları Azərbaycanda və xarici ölkələrdə dərc olunub.

     İstanbulda, Ankarada, Moskvada, Tbilisidə, Bakıda, Almatıda keçirilən elmi konfranslarda məruzələrlə çıxış edib.

1997-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.

                                   Mənəm haqqın aşığı,

                                   Söz haqqın yaraşığı.

                                   Eşqim dünya işığı

                                   Haqq adlı dostdan gəldim…

                                                       Zəlimxan Yaqub

    Ziyalı timsalında el özünün zehni, mənəvi varlığının gerçəkliyini, öz ideallarının carçısını görür. Əsl ziyalılara həmişə ehtiram, qayğı bəsləyir, onlara güvənir. Müasir dünyada öz milli mövqeyini dərk etməkdə onlara hərəkətverici qüvvə kimi baxır. Ziyalı adını ləyaqətlə daşıyanlar  isə elin etibarını, ümidini  doğrultmağı  müqəddəs borc sayırlar. Belə insanlardan biri ziyalı insan, Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında mühüm xidmətləri olan istedadlı jurnalist, dəyərli publisist  Azər Turandır. Onun yaradıcılığın kökü, mayası  vətən eşqi torpaq və dünya ilə bağlıdır.  Azər Turanın təxəllüsü onun  vəsiqəsidir. Azər Turanın  “Araz” nəşriyytında 2003-cü ildə nəşr etdiyi “İrfan çobanı” adlı kitabında Türk düşüncəsi, türk ruhu ön plandadır. “İrfan çobanı” adlı kitabında müxtəlif mövzulara toxunulur, amma kitabda Ana xətt kimi keçən  fikir, ideya –türklük, türkçülük düşüncəsidir. Zəngin tarixə bələdlik, fərdi mübarizə ruhu, nəslin keçib-gəldiyi  yolu onu azadlığa, istiqlala səsləyir. O, Azərbaycanın müstəqil dövlətçiliyi naminə maarifçilik idealarını irəli sürməkdədir!

    Ədəbiyyatımızda Azər Turan  adında bir imza var. Bu imza ötən əsrin axırlarından bu günə qədər yol gəlir və bundan sonra da dayanmadan həmin yolu tutub gedəcəkdir. Bu yolun başlanğıcı da Vətən, sonu da Vətəndir! Onun vətən, yurd sevgisinin zamanı intəhasızdır, sonsuzdur.

                     Torpağım Turandı, yurdum Turandı,

                     Hayana vardımsa, gördüm Turandı…

Əsərlərindəki ideya bütövlüyü ilə qaynayıb-qarışasan, adını adında daşıyasan, dönüb Turan olasan, ruhibirə çevriləsən. Qəribədir… Amma gerçəkdir. Biz bəzən gerçəkləri nağıl kimi yaşayırıq. İndi, bu fikirləri yaza-yaza düşünürəm ki, deyəsən elə mənim bəhs edəcəyim insan nağıl qəhrəmanıdır ki, var. Öz tükənməz enerjisini yorulmadan cəmiyyətə ötürən, hər cür naqislikləri yarıb insanları sevməkdə və onlara inanmaqda davam edən Azər Turan…

 A.Turan müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ədəbi irsi diriltmək, onu təkrar dövriyyəyə qatmaq missiyasından çıxış edir. Bir tərəfdən “Şəhid türkoloq Xalid Səid Xocayev” (2009) kitabı ilə repressiya irticasının güdazına getmiş dilçi-alimin irsini, elmi yaradıcılığını sovet dövrünün xərabələri altında itib-batmaqdan xilas edir, digər tərəfdən, “Birinci Türkoloji Qurultay”, Mahmud Kaşqarlı Divanı barədə “Hz. Yusifə bənzədilən kitab” yazılarını yazır. H.Cavid, İ.Qaspıralı, Ö.F.Nemanzadə, Ənvər Paşa, Fuad Köprülü, Əhməd Ağaoğlu, Zəki Vəlidi Toğan və b. ilə bağlı fundamental, dərin araşdırmalar aparıb bu şəxsiyyətlərin fikir həyatımızdakı əvəzsiz rollarını üzə çıxardır, onların əməllərinin, Azərbaycan, ümumən türk dünyası naminə gördükləri işlərin saçdığı işıqdan sabaha, gələcəyə yollar arayır.

    Talemi, qismətmi, bilmirəm, ancaq mənə elə gəlir hər insanın könül verdiyi işin, ömrünün bir parçasına çevirdiyi insanların tale yolları ilə kəsişdiyi məqamlar var. Azər Turanın ilk, başlanğıc olaraq gördüyü işlərin siyahısından bəhs etdik. Hər biri zamanı üçün böyük cəsarət tələb edən işlərə girişən, buna görə gözməzdən gəlinən, bilərəkdən unutdurulan, işlərinin miqyası kölgə altına salınan millət cəfakeşləri. Onların arasında iki tədqiqatı, iki şəxsiyyətin haqqında meydana çıxan kitabları xüsusi dəyərləndirmədən ötə bilmirəm. “Cavidnamə” və “Əli bəy Hüseynzadə” kitablarını. Azər Turan bəlkə də onların qərib və narahat ruhlarına simsar olmaq üçün qalxışır bu tədqiqatlara. O cağadək daim funksional görünən Cavidşünaslıq da, yaxud, əksinə, qeyri-funksional olan, ortada normal bir təqdiqat mənbəyi olmayan Əlibəyşünaslıq da məhz, bu kitablarla dolğunluq, konseptuallıq qazanır. Qəribədir, bu kitabları oxuyandan sonra “o dövrə dair nəsə qalıbmı müəllif monoqrafiyasında əks etdirməsin”? Fakt bolluğu, analitik təhlil səriştəsi, elmi dəlillərlə mühakimə yürütmə bacarığı, müqayisələrə yol açan mətnlərin qarşılaşdırılıb tədqiq predmetinə çevrilməsi… hamısı bu nəşrlərdə bir yerdə və mükəmməl səviyyədədi. XX əsrin birinci yarısı, Hüseyn Cavid, Əli bəy Hüseynzadə ilə bağlı təqdiqatlarda mənbə çox zaman göstərilməsə belə istinad, bəhrələnmə, yararlanmanın ünvanı Azər Turanın adı gedən kitabları olub. Müstəqillik dönəmindən sonra bunu eləmək məhz, Azər Turanın bioqrafiyasına yazılır, adı gedən bu şəxsiyyətlərin hər birinin yaradıcılıq yolu onun tərcümeyi-halından epizod kimi deyil, ömür kimi keçir, addımbaaddım izlənərək Ömürnamə yaradılır.

    Hər bir insan həm öz ölkəsinin vətəndaşı, həm də bütövlükdə yer planetinin sakinidir. Amma adi insanların çoxu ölkə və planet miqyasında deyil, öz şəxsi həyatı, ailəsi, işlədiyi müəssisə miqyasında düşünür və fəaliyyət göstərir. Elm adamını isə nəinki təkcə özü, ölkəsi ya da planet, bütövlükdə kainat və onun bütün onun problemləri-hamısı maraqlandırır.

    Dünyada ilk qədəmlərimizi atarkən doğulduğumuz torpağın adı bizim hələ sadə, təfəkkürümüzdə Vətən mənasındadır. Sonra bu ad məktəb dəftərimizin üstünə yazılır, məktublarımızın üstündə bir ünvan kimi dünyanı dolaşır. Daha sonralar  ömür pasportumuza yazılaraq bütün həyat boyunca bizimlə birgə yaşayır. Azər Turan  da ədəbiyyatımıza, poeziyamıza öz imzası, adı, soyadı ilə yazıldı. Şanla-sanballa yazılan bu imza poeziyamıza silinməz möhür vurdu və daha neçə-neçə əsərlər yazıldıqca da, vurulacaq… Ürəyinizə hərarət, qələminizə bərəkət, qəlbi Turan olan insan. Yaşayın və yaradın!.. Qoy ilham pəriniz sizi müjdələsin yeni-yeni şeirlərə, pıçıldasın qulağınıza misraları, bəndləri. Tanrı sizi və sizin simanızda vətən övladlarını qorusun. 

Aynurə Əliyeva