Bz. Avq 25th, 2019

Ana dili fənnin əhəmiyyəti və vəzifələri

XXI əsrin ilk on illiyi Az ərbaycan t əhsil sistemind ə köklü dəyişiklikl ərin baş verdiyi bir dövr kimi s əciyy ələnir. Mübaliğəsiz dem ək olar ki, bu prosesd ə ana dilinin t ədrisi üçün yeni bir era başlayır. Çünki respublikamızda t əhsil islahatları ibtidai sinifl ərd ən başlamışdır. 2003-2013-cü ill ər dünya bankı il ə II kredit sazişi əsasında islahat proqramının h əyata keçirilm əsi dövrü kimi s əciyy ələnir. Ibtidai sinifl ər v ə onlar üçün kadr yetişdir ən ali m əkt əblərə hazırlanan fənn kurrikulumları 2008-ci ild ən t ətbiq edilm ə y ə başlanmışdır. İbtidai sinifl ər üçün müasir t ələbl ərə cavab ver ən d ərslikl ər yaranma ğa başlamışdır.

H ər bir d ərslik üçün mü əllim ə köm ək m əqs ədi il ə metodiki ə d əbiyyat yaranması dövl ətin bu işə çox ciddi bir sah ə kimi ə h əmiyy ət verdiyini şərtl əndirir. “Kurrikulum” ümumt əhsil m əkt əbl ərind ə ana dilinin tədrisi milli maraqlar v ə dövl ətçilik baxımından vacib m əsələlərd ən biri hesab edilir. Dünya ölk ələrind ə ana dilinin öyr ədilm əsi milli t ə fəkkürün formalaşmasında mühüm vasit ə kimi yüks ək d ə y ərl əndirilir. Milli Kurrikulumlar, bir qayda olaraq, ana dili il ə başlanır. T əhsilin ümumi inkişaf s əviyy əsini mü əyy ənləşdirm ək üçün keçiril ən beyn əlxalq v ə milli qiym ətl əndirm ələrd ə ana dili üzr ə standartların m ənims ənilm əsin ə xüsusi diqq ət yetirilir. Bütün bunlar is ə bir fənn kimi ana dilinin şəxsiyy ətin formalaşmasındakı müst əsna rolu il ə ba ğlıdır. Firidun b əy Köç ərlinin fikrinc ə, “Ana dili mill ətin m ə n əvi diriliyidir… Ananın südü b ə d ənin may əsi oldu ğu kimi, ana dili d ə ruhun qidasıdır”. Ana dilin ə yiy ələnm ə ail ə d ən başlayır. Uşaq m əkt ə b ə g ələ n ə d ək ana dilinin köm əyi il ə ətraf al əm haqqında mü əyy ən təsəvvürl ər əld ə edir. Bu onun lüğət ehtiyatını z ənginləşdirir, d əqiqləşdirir, əşya v ə hadis ələr haqqında fikirl ərini formalaşdırır, başqalarının dedikl ərini anlama ğa imkan yaradır. M əkt əbd ə is ə 8 h əmin iş sistemli, ardıcıl, mütəşəkkil davam etdirilir. M əhz buna gör ə d ə ana dilinin öyr ənilm əsi Milli kurrikulumda özün ə m əxsus yer tutur. Ana dilinin öyr ənilm əsi şagirdl ərin ünsiyy ət imkanlarını genişləndirir, onlarda nitq fəaliyy ətinin növl əri il ə yanaşı, dü şünm ə, öyrənm ə v ə danışma bacarıqlarını formalaşdırır. N ətic ə d ə bu dil düşünm ə, öyr ənm ə, danışma vasit əsin ə çevrilir. Ana dili ümumt əhsil m əkt əbl ərind ə t ədris olunmaqla şagirdl ərd ə nitq m ə d əniyy ətinin formalaşmasına xidm ət edir. Şagirdl ər bu fənnin vasit əsil ə milli m ə d əniyy ət nümun əsi kimi ana dilini öyr ənir, onun s əs sistemin ə, lüğət ehtiyatına, üslubiqrammatik xüsusiyy ətl ərin ə yaxından b ələd olur, elmi, b ədii publisistik v ə dig ər üslublarda yaradılmış ə d əbiyyat nümun ələri il ə tanış olmaq imkanı qazanırlar. Eyni zamanda bu dild ən istifad ə ed ərək öyr ə n ə c əkl əri dig ər fənl ərin daha yaxşı m ənims ənilm ə potensialını genişləndirirl ər. Orta m əkt əbi başa vuran g əncl ər t əhsilini davam etdirm ək, müxt əlif sah ələrd ə işlə m ək üçün müasir dövrün iqtisadi, hüquqi v ə texnoloji ç ətinlikl ərin ə hazır olmalı, onların aradan qaldırılmasında təşəbbüskarlıq v ə fəallıq göst ərm əlidirl ər. Bunun üçün t əkc ə elmi-n ə z əri hazırlıq deyil, h əm d ə yüks ək əxlaqi-m ə n əvi keyfiyy ətl ər, o cüml ə d ən, dil v ə ünsiyy ət bacarıqları əld ə olunmalıdır. H ər bir şəxs müxt əlif formalı v ə m əzmunlu m ətnl əri s əlis, şüurlu oxuma ğa, yazılı v ə şifahi şəkild ə sə m ərəli v ə yaradıcı ünsiyy ət qurma ğa qadir olmalıdır. Bu baxımdan, Ana dilinin bir fənn kimi t əlim ə h əmiyy əti böyükdür. Ana dili qüdr ətli t ərbiy ə vasit əsidir. Şagirdl ər onun vasit əsil ə milli-m ə n əvi s ərv ətl ərimizi öyr ənir, əxlaqi d ə y ərl ərə v ə yüks ək insani keyfiyy ətl ərə yiy ələnirl ər.

Ümumt əhsil m əkt əbl ərind ə Ana dili t əliminin m əqs ədi ümumi nitq v ə dil bacarıqlarını formalaşdırmaqla şagirdl ərin nitq m ə d əniyy ətin ə yiy ələnm ələrini t əmin etm əkd ən ibar ətdir. Buna gör ə d ə: *nitq və dil bacarıqlarına yiyələnməklə ümumi nitq inkişafına nail olmaq; * Ana dilinin düşünmə, öyrənmə və danışma vasitəsi olmasını dərk etmək; davamlı təhsil prosesində, praktik fəaliyyətində istifadə üçün potensial bilik və bacarıqlara yiyələnmək vacib hesab edilir. Azərbaycan Respublikasında ümumi təhsilin Milli Kurrikulumu çərçivə sənədində müəyyən edilmişdir ki, ümumtəhsil məktəblərində Ana dilinin tədrisi vasitəsilə: İbtidai təhsil pilləsində əlifbanın öyrənilməsi, oxu və yazı texnikasının, hüsnxətt qaydalarının, düzgün, sürətli, şüurlu və ifadəli oxu üzrə ilkin bacarıqların mənimsənilməsi, lüğət ehtiyatının tədricən zənginləşdirilməsi, ən zəruri qramamtik qaydaların və ədəbi tələffüz normalarının öyrənilib tətbiq olunması, ekspressiv nitq bacarıqlarının formalaşdırılması, Azərbaycan xalqının dili, tarixi, əxlaqi-mənəvi keyfiyyətləri, mədəniyyəti, adətənənələri haqqında ilkin anlayışların yaradılması təmin olunur; İbtidai sinif şagirdlərində bədii sözə həssas münasibət hissləri tərbiyə etmək onların həm nitq və təfəkkürünün inkişafına, həm də intellekt qabiliyyətlərini inkişaf etdirən Ana dili fənni digər fənlərin öyrənməsinə də güclü təsir edir. Məktəbdə bu vəzifəni yerinə yetirən ən təsirli vasitələrdən birini ədəbi nümunələrinin tədrisi prosesində poetika üzrə aparılan işlər təşkil edir. Poetikanın əsas xüsusiyyətlərini öyrətmək üçün müəllim özü bir ədəbiyyatşünas kimi onun ən incə xüsusiyyətlərini dərk etməlidir. Müxtəlif təhsil texnologiyalarının tətbiq olunduğu müasir şəraitdə milli keyfiyyətlərimizi qoruyub saxlayan ədəbi nümunələrin yüksək səviyyədə tədrisi bu gün xüsusilə zəruridir. Yaşı yüz illərlə ölçülən ədəbi nümunələrin bu qədər uzun yaşamasının sirri şübhəsiz ki, onların mahiyyətindəki obrazların mükəmməlliyində, xalq həyatına bağlılığındadır. Bu mükəmməllik obrazlı söz və ifadələrin zənginliyi ilə bağlıdır. Həmin 10 obrazlı söz və ifadələrin mahiyyətini şagirdə başa salmaq mümkün olsa, onda məktəbli ümumən ədəbiyyatın cövhərini dərk edə bilər. Hələ bağçada və ya evdə ikən layla, oxşama, bayatı, atalar sözləri və məsəllərlə tanış olan uşağa həmin nümunələrin mahiyyətini başa salmaq ibtidai sinif müəlliminin öhdəsinə düşür.

Müəllim necə etməlidir ki, uşaq həmin folklor nümunəsinin poetikasını dərk etsin, ədəbiyyatşünaslıq elementləri ilə tanış olsun? Bu sualın cavabını tapmaq hazırkı şəraitdə xüsusilə vacibdir. Ədəbi nümunələrin mümkün qədər daha effektli tədrisi üçün həm ənənəvi, həm də müasir təlim texnologiyalarının təcrübəsindən istifadə etmək zəruridir. Biz köhnə təhsil sistemimizin yeni yaranan texnologiyalardan aşağı səviyyədə olduğunu söyləmək fikrindən uzağıq. Lakin, yeni texnologiyalar demokratik cəmiyyətin ruhuna uyğun gəldiyinə görə onların qaçılmaz olduğunu dərk edirik. Yeni texnologiyaların bütün üstünlüklərinə baxmayaraq onun elə naqislikləri var ki, bu qüsurlardan yaxa qurtarmaq ibtidai sinfin başlıca məqsədi kimi ortaya çıxır. Amerikada və Avropada məktəbin demokratik əsasda qurulması sinifdə şagirdin özünü tam sərbəst aparmasına səbəb olur, hətta uşaqlar istəsələr sinifdə əcayib şəkildə otura bilər, yata bilər və s. Bu isə bizim başa düşdüyümüz tərbiyə ilə təhsilin vəhdətinə zərər gətirə bilər. Bu vəsaitin Ana dili tədrisi metodikasının aktual problemlərinə həsr olunmasının əsas səbəblərindən biri də budur. Uşaqlara milli ənənələrimizin, ata-anaya, böyüyə, müəllimə hörmət hissləri tərbiyə etmək sahəsində müəllimlərin vəzifələrini aydınlaşdırmağı müasir təhsilimizin vacib problemlərindən hesab edərək, yeni texnologiyalara sadiq qalmaqla yanaşı milli keyfiyyətlərimizi qoruyub saxlamağı başlıca amil kimi götürməyi zəruri hesab edirik.

Yazı “Ortaq Dəyərlər” İctimai Birliyinin Prezident yanında QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurası tərəfindən maliyyələşdirilən “Azərbaycan dilinin saflığının qorunması ilə bağlı maarifləndirmə tədbirlərinin keçirilməsi” layihəsi çərçivəsində dərc olunur

Paylaş: