Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

No description available.

 

Qeyd: Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin  maliyyə dəstəyi çərçivəsində hazırlanıb.

 

I Yazı

 

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,

dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli

 

 

Azər­bay­ca­nın ta­nın­mış dil­çi və tür­ko­loq ali­mi, mü­ha­cir zi­ya­lı­mız Əh­məd Cə­fə­roğ­lu (1899-1975) Gən­cə­də ana­dan ol­muş, 1909-1916-cı il­lər­də Gən­cə gim­na­zi­ya­sın­da təh­sil al­mış, da­ha son­ra Ki­yev Ali Ti­ca­rət İns­ti­tu­tu­nun iq­ti­sad fa­kül­tə­si­nə da­xil ol­muş­dur. Fev­ral bur­jua və okt­yabr iniq­lab­la­rın­dan son­ra hə­min döv­rün si­tua­si­ya ilə bağ­lı 1918-ci ilin or­ta­la­rın­da ye­ni­dən Gən­cə­yə qa­yı­dan Cə­fə­roğ­lu  Nu­ru Pa­şa­nın Qaf­qaz İs­lam Or­du­su­na qa­tıl­mış və 1918-ci il sent­yab­rın 15-də Ba­kı­nı Azər­bay­ca­nın pay­tax­tı elan edən­lə­rin ara­sın­da ki­çik top­çu za­bi­ti ki­mi iş­ti­rak et­miş­dir. O, bun­dan son­ra tə­sis olu­nan Ba­kı Döv­lət Uni­ver­si­te­ti­nin (1919) ta­rix-fi­lo­lo­gi­ya fa­kül­tə­si­nin Şərq böl­mə­si­nə da­xil ol­muş, an­caq təh­si­li­ni ya­rım­çıq qo­ya­raq Tür­ki­yə­yə köç et­miş­dir.

1920-ci il­lər­dən Tür­ki­yə­də mü­ha­ci­rət hə­ya­tı ya­şa­yan Cə­fə­roğ­lu İs­tan­bul Uni­ver­si­te­ti­nin dil-ədə­biy­yat fa­kül­tə­si­nə da­xil ol­muş, bu uni­ver­si­te­ti bi­tir­dik­dən (1925) az son­ra Xa­ri­ci İş­lər Na­zir­li­yi­nin tə­qa­üd­çü­sü ki­mi Ber­lin və Bres­lan uni­ver­si­tet­lə­ri­nə gön­də­ril­miş, ta­nın­mış tür­ko­loq­la­rın mü­ha­zi­rə­lə­ri­ni din­lə­miş­dir. 1929-cu il­də o, İs­tan­bul Uni­ver­si­te­ti­nə fi­lo­lo­gi­ya dok­to­ru ki­mi dön­müş və Türk di­li ta­ri­xi ka­fed­ra­sı­nın pro­fes­so­ru ol­muş, həm də uni­ver­si­te­tin ya­nın­da fəa­liy­yət gös­tə­rən Tür­kiy­yat İns­ti­tu­tu­na rəh­bər­lik et­miş­dir.

Ey­ni za­man­da, o, “Ye­ni Qaf­qa­si­ya”, “Azə­ri-Türk”, “Od­lu Yurd” jur­nal­la­rın­da el­mi mə­qa­lə­lə­ri­nin bir ço­xu­nu türk­çü­lü­yə, o cüm­lə­dən azər­bay­can­çı­lı­ğa və is­lam­lı­ğa həsr et­­miş­dir. 1930-cu il­lər­də Tür­ki­yə­də işıq üzü gör­müş “Azər­bay­can Yurd Bil­gi­si” (1932-1934), “Türk ama­cı” dər­gi­si­nin (1942-1943), “Türk di­li və ədə­biy­ya­tı məc­muə­si­nin” re­dak­to­la­rı olan Cə­fə­roğ­lu­nun Azər­bay­­can mə­də­niy­yə­ti ilə bağ­lı əsas diq­qət ye­tir­di­yi və təd­qi­qat ob­yek­ti­nə çe­vir­di­yi sa­hə­lər­dən bi­ri Azər­bay­can türk di­li və ədə­biy­ya­tı ol­muş­du.

Onun əsas əsər­lə­ri aşaı­da­kı­lar­dır: “Gən­cə dia­lek­tin­də 75 Azər­bay­can ba­ya­tı tür­kü­sü. Bir dil araş­dır­ma­sı ilə”, “XVII əsr Azə­ri şai­ri Mə­lik bəy Av­cı” (1933), “XIX əsr Azə­ri şai­ri Si­ra­ci” (1932), “Bö­yük azə­ri türk­çü­sü Mir­zə Fə­tə­li Axund­za­də” (1936), “Azə­ri ədə­biy­ya­tın­da is­tiq­lal mü­ba­ri­zə­si” (1932), “Şərq­də və Qərb­də Azə­ri ləh­cə­si təd­qiq­lə­ri” (1934) və b.

Cə­fə­roğ­lu­nun ir­sin­də əsas yer­lər­dən bi­ri­ni mil­li maa­rif­çi­lik­lə bağ­lı türk dil­nin, türk əlif­ba­sı­nın, türk ədə­biy­ya­tı­nın ya­ran­ma­sı və in­ki­şaf mər­hə­lə­lə­ri tut­muş­dur. “Şərq­də və Qərb­də Azə­ri ləh­cə­si təd­qiq­lə­ri” əsə­rin­də Ə.Cə­fə­roğ­lu “Azər­bay­can Yurd Bil­gi­si” jur­na­lı­nın məq­səd və mə­ra­mı­nı açıq­la­yar­kən, bir da­ha Azər­bay­ca­nın is­tiq­lal da­va­sı­nın el­mi yön­dən əsas­lan­dı­rıl­ma­sı­nın va­cib­li­yi­ni vur­ğu­la­yır. O, ya­zır­dı: ““Azər­bay­can Yurd Bil­gi­si”nin məq­səd və qa­yə­si yal­nız Azər­bay­ca­nı hər bir xü­sus­da ya­xın­dan bi­lən və ta­nı­yan­la­ra bir təd­qiq kad­ro­su ha­zır­la­ya­raq mə­də­niy­yət təd­qi­qi ilə məş­ğul ol­maq­dan iba­rət ol­ma­yıb, ey­ni za­man­da onu bu öl­kə ilə əla­qə­dar irq­daş və dost­la­rı­na ta­nıt­maq­dır. Məc­muə­miz bu­nun­la da ki­fa­yət­lən­mə­yə­cək və müş­tə­rək Türk mə­də­niy­yə­ti­nin hə­lə ay­dın­laş­ma­mış olan nöq­tə­lə­ri­ni nur­lan­dır­ma­ğa ça­lı­şa­caq­dır”.[1] Bü­töv­lük­də, o, bu əsə­rin­də qə­dim dövr­lər­dən baş­la­ya­raq 20-ci əs­rin 30-cu il­lə­ri­nə qə­dər Azər­bay­can türk­cə­si ilə bağ­lı Şərq və Qərb alim­lə­ri­nin əsas araş­dır­ma­la­rı­nın ma­hiy­yə­tin­dən söh­bət aç­mış­dır.

Onun fik­rin­cə, Tür­ki­yə və Azər­bay­can türk­lə­ri­nin ədə­bi di­li mo­ğol is­tis­la­sı­na qə­dər ey­ni ol­muş, an­caq bu dövr­dən baş­la­ya­raq azə­ri türk­cə­si or­taq kö­kün­dən bir qə­dər ayr­lı­mış­dır. Azər­bay­can türk­cə­si (şi­mal­lı və cə­nub­lu) İra­nın tə­sir dai­rə­sin­də ol­du­ğu üçün ümu­mi­lik­də əsas an­na oğuz­ca­dan ay­rıl­ma­sa da, təd­ri­cən Ana­do­lu ədə­bi türk­cə­sin­dən fərq­li bir ədə­bi dil ma­hiy­yə­ti al­ma­ğa baş­la­mış­dır: “Qa­ra­qo­yun­lu, Ağ­qo­yun­lu, Sə­fə­vi xə­na­da­nı və müs­tə­qil Qaf­qaz xan­lıq­la­rı ki­mi türk id­raə­çi­li­yi al­tın­da möv­cud olan, hət­ta di­ni və si­ya­si cə­hət­dən müx­tə­lif dövr­lər­də os­man­lı­lı­ğa qar­şı çı­xan Azə­ri sa­hə­si mə­həl­li ləh­cə­nin in­ki­şa­fı ba­xı­mın­dan da­ha mü­sa­id şə­rai­tə düş­müş­dür. İran is­ti­la­sı və İran si­ya­sə­ti­nin tə­əs­süb­keş­li­yi nə­ti­cə­sin­də Azər­bay­can və Ana­do­lu dil və ləh­cə eti­ba­rı ilə fərq­li in­ki­şaf yo­lu tut­muş­lar”.[2] Cə­fə­roğ­lu­nun fi­kin­cə, 18-ci əsr­də İran ha­ki­miy­yə­ti­nin cə­nu­bi Qaf­qaz­da zə­fi­lə­mə­si və müs­tə­qil türk xan­lıq­la­rı­nın ya­ran­ma­sı Azə­ri türk ləh­cə­si­nin ye­ni mərh­lə­si­nin ya­ran­ma­sı­na sə­bəb ol­muş­dur. Azə­ri ləh­cə­si ilə bağ­lı araş­dır­ma­la­rın möv­cud­lu­ğu isə mil­li Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı və mət­bua­tı­nı 19 əsr­dən eti­ba­rən  da­ha ge­niş in­ki­şa­fın­dan irə­li gəl­miş­dir.  Cə­fə­roğ­lu ya­zır ki, yal­nız mil­li türk ədə­biy­ya­tı­nın və in­ki­şa­fın­dan xə­bər­siz olan­lar Ru­si­ya da­xi­lin­də azə­ri türk ləh­cə­si­nə da­ir mey­da­na çı­xan təd­qi­qat­la­rı rus ida­rə­çiy­li­nin xid­mət­lə­ri sı­ra­sı­na da­xil edə bil­dər­lər.[3] Yə­ni azər­bay­can türk­cə­si 19-cu əs­rə qə­dər də möv­cud ol­muş, sa­də­cə bu dövr­də Azər­bay­can türk­cə­si özü­nün in­ti­bah döv­rü­nü ya­şa­mış­dır (mil­li mət­bu­at, mil­li ko­me­di­ya­lar və s.). Bu ba­xım­dan, rus­la­rın id­dia et­mə­lə­ri ki, “Azər­bay­can ləh­cə­si” on­la­rın sa­yə­sin­də aş­kar olun­muş və təd­qi­qat ob­yek­ti­nə çev­ril­miş­dir, bu­nun­la ra­zı­laş­maq ol­maz.

Hər hal­da, bu dövr­də Mir­zə Ka­zım­bə­yin türk-ta­tar di­li­nin “Azər­­bay­­can ləh­cə­si”ni təd­qi­qat ob­yek­ti­nə çe­vir­mə­si diq­qə­ti cəlb edir. Cə­fə­roğ­lu tə­əs­süf edir ki, Ka­zım bəy təd­qi­qat­la­rı­nı doğ­ma ləh­cə­sin­dən da­ha çox “ta­tar” ləh­cə­si əsa­sın­da qur­ma­ğa üs­tün­lük ver­miş­dir: “Bu sə­bə­dən də Azə­ri ləh­cə­si təd­qiq­lə­ri onun qram­ma­ti­ka ki­ta­bı­nın araş­­dır­­dı­ğı mə­sə­lə­lər içə­ri­sin­də gö­rün­məz ol­muş­dur”.[4] Bü­tün bun­lar­la ya­na­şı o he­sab edir ki, “Türk di­li təd­qiq­lə­ri­nin banş­lan­ğıc dö­nə­min­də, xü­su­sən də Azə­ri ləh­cə­si ilə bağ­lı hər han­sı el­mi dil­çi­lik araş­dır­ma­la­rı­nın möv­cud ol­ma­dı­ğı şə­ra­it­də Ka­zım­bə­yin bu ləh­cə­ni döv­rün çağ­daş el­mi üsul­la­rı ilə araş­dır­ma­sı öz el­mi də­yə­ri­ni heç za­man itir­mə­yə­cək­dir”.[5] Onun fik­rin­cə, Ka­zım­bəy ilk də­fə or­taq türk di­li ide­ya­sı­nı or­ta­ya at­mış, son­ra­lar bu ide­ya İ.Qas­pır­­a­lı tə­rəf­­in­­dən mə­nim­sə­nil­miş və ümum­ru­si­ya türk­lə­ri ilə bağ­lı be­lə bir tə­şəb­büs irə­li sü­rül­müş­dür: “La­kin tə­əs­süf­lər ol­sun ki, ar­zu edi­lən bu fi­kir əmə­li iş­də tət­biq olun­ma­mış, təd­ri­cən mə­həl­li ləh­cə­lə­rin ədə­bi şə­kil al­ma­sı türk ləh­cə­lə­ri­nin bir-bi­rin­dən ay­rıl­ma­sı­na gə­ti­rib çı­xar­mış­dır”.[6]

Cə­fə­roğ­lu ya­zır ki, fran­sız, rus, gür­cü, er­mə­ni və baş­qa xalq­la­rın dil­çi­lə­rin­dən J.Be­re­zin “Şər­qə sə­ya­hət”, İ.R.Tsi­lo­sa­ni, L.Bu­da­qov “Türk-ta­tar-azər­bay­can ləh­cə­si”, mü­qa­yi­sə­li türk-ta­tar ləh­cə­lə­ri lü­ğə­ti”, M.A.Və­zi­rov-Zui “Ta­tar-azər­bay­can ləh­cə­si dərs ki­ta­bı”, L.La­ze­rev “Os­man­lı və Azər­bay­can ləh­cə­lə­ri­nin mü­qa­yi­sə­li türk di­li mün­tə­xa­ba­tı” və “Türk-ta­tar di­li” əsər­lə­rin­də Türk ədə­bi di­li­nin os­man­lı və azə­ri ləh­cə­lə­ri­ni bir-bir­lə­rin­dən fərq­lən­dir­mə­yə ça­lış­­sa­­lar bir şey əl­də edə bi­lə­miş­lər.[7] La­ze­rev ya­zır ki, Azər­bay­can və Os­man­lı türk­lə­ri bir-bir­lə­ri ara­sın­da türk­cə da­nış­ma­ğı çox yax­şı bil­sə də, am­ma bir ki­tab ya­zan­da 90 fa­iz ərəb-fars söz­lə­rin­dən is­ti­fa­də edir­lər. Ona gö­rə də, bir türk ərəb-fars dil­lə­ri­nə də­rin­dən bə­ləd ol­ma­sa, bu gün türk di­lin­də ya­zı­lan ki­ta­bı oxu­yub bir şey an­la­maz. [8]

 

[1] Cəfəroğlu Ə. Şərqdə və Qərbdə Azəri ləhcəsi tədqiqləri. Azərbaycan Yurd Bilgisi. №27-30, İstanbul, 1934.

[2] Cəfəroğlu Əhməd. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Mütərcim, 2008, s.266

[3] Yenə orada, s.278

[4] Yenə orada, s.280

[5] Yenə orada, s.280

[6] Yenə orada, s.318

[7] Yenə orada, s.282-286

[8] Yenə orada, s.286

Paylaş:


takipçi satın al instagram takipçi satın al twitter takipçi satın al tiktok takipçi satın al youtube abone satın al facebook takipçi satın al twitch takipçi satın al