Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

No description available.

 

Qeyd: Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin  maliyyə dəstəyi çərçivəsində hazırlanıb.

 

III Yazı

 

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,

dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli

 

Bu si­ya­sə­ti rus­lar bü­tün sa­hə­lər­də, o cüm­lə­dən mark­sizm va­si­tə­si­lə də apar­mış­lar. On­la­rın məq­sə­di bü­tün sa­hə­lər­də Ru­siy­da­kı, o cüm­lə­dən azə­ri türk­lə­ri­ni yö­nəlt­mək niy­yə­ti güd­müş­dür. Ça­rizm və so­vet ideo­loq­la­rı yax­şı ba­şa dü­şür­dü­lər ki, türk­lər mil­li kim­lik­lə­ri­ni, di­li­ni, mə­də­niy­yə­ti­ni, ədə­biy­ya­tı­nı, ta­ri­xi­ni və s. da­ha də­rin­dən yax­şı an­la­dıq­ca, on­la­rın şo­vi­nizm, bol­şe­vizm və s. ide­ya­la­rı türk­lər ara­sın­da ge­niş yay­lı­may­caq­dır. Bu isə əl­bət­tə, rus şo­vi­nist­lə­ri­nə əl ver­mir­di. Bu ba­xım­dan rus mil­lət­çi­lə­ri­nin türk­lə­rin öz dil­lə­ri­ni təd­qiq et­mə­lə­ri­nə, ye­ni ədə­biy­yat ya­rat­ma­la­rı­na və s. qıs­qanc­lıq­la ya­naş­ma­sı tə­bii idi. Bir söz­lə, rus mil­lət­çi­lə­ri türk­lə­ri dil­lə­ri­ni öy­rət­mə­yə, mək­təb­lər­də, uni­ver­si­tet­lər­də təh­sil al­ma­ğa şə­ra­it ya­ra­dır, an­caq bu za­man rus­laş­dır­­ma si­ya­sə­ti­ni, yə­ni türk­lə­rin türk ki­mi de­yil, rus ki­mi (za­hi­rən isə bol­­şe­vik ki­mi) dü­şün­mə­yə va­dar et­mə­yi unut­mur­du­lar. Cə­fər­­oğ­lu ya­zır: “Türk zi­ya­lı­sı­na uni­ver­si­tet kür­sü­sü­nü yal­nız mil­li var­­lı­ğın­dan ay­rıl­maq və xris­ti­na­lı­ğı qə­bul et­mək şər­ti ilə ver­mək, türk mü­əl­lim­lə­ri­ni or­ta mək­təb­də ta­rix dərs­lə­ri­ni keç­mək hü­qu­qun­dan məh­rum et­mək, Ru­si­ya­da­kı türk­lə­rin Tür­ki­yə mət­bua­tı­nı  iz­lə­mə­­lə­ri­nin qar­şı­sın al­maq ki­mi şərt­lər irə­li sü­rən bu “mə­də­niy­yət” əs­lin­də hər va­si­tə ilə türk­lə­ri ge­ri çək­mə­yə xid­mət göst­rir­di. Çox gü­man ki, elə bu sə­bəb­dən də rus in­qi­lab­çı­sı Ça­da­yev Ru­si­ya­nın keç­mi­şi­ni qa­ran­lıq, dü­nə­ni­ni məh­cul, gə­lə­cə­yi­ni isə bər­bad he­sab et­miş­di”. [1]

Şüb­hə­siz ki, çar Ru­si­ya­sın­da türk­lə­rə qar­şı ye­ri­də­lən rus­laş­dır­ma si­ya­sə­ti so­vet Ru­si­ya­sı döv­rün­də da­ha ağır şə­kil­də da­vam et­di­ril­miş­dir. Bol­şe­vizm ide­ya­sı ilə or­ta­ya atı­lan rus mil­lət­çi­lə­ri ye­nə də mi­li var­lı­ğa və mi­li özü­nü­də­rək qar­şı idi­lər. Söz­də mil­li dil və mil­li mə­də­niy­yət­dən bəhs açan bol­şe­vik­lər ger­çək­lik­də isə tü­rük vəh­də­ti­nin və mil­li bir­li­yi­nin par­ça­lan­ma­sı uğ­run­da ça­lı­şır­dı­lar. Ru­si­ya əsa­rə­tin­də­ki türk qövm­lə­ri­nin az qa­la hər bi­ri­nin di­li­ni “müs­tə­qil dil” və öl­kə­lə­ri­ni “cüm­hu­riy­yət” elan edən bol­şe­vik­lə­rin əsas məq­sə­di va­hid türk di­li­nin və mil­lə­ti­ni par­ça­la­maq idi.

O, ya­zır ki, Türk­lər ara­sın­da la­tın əlif­ba­sı­nın tət­bi­qi də rus­laş­­dır­ma si­ya­sə­ti­nin tər­ki his­sə­si ol­muş­dur. Onun fik­rin­cə, la­tın qşra­fi­ka­sı­nın tərf­da­rı ki­mi çı­xış edən D.Bün­yad­za­də, S.Ağa­ma­lı­oğ­lu bol­şe­vik əm­ri ilə hə­rə­kət edən şü­ur­suz türk düş­mən­lə­rin­dən baş­qa bir şey de­yil­lər: “Us­tad­la­rı Le­nin­dən La­tın əlif­ba­sı­nın tət­bi­qi üçün “Bu Şərq­də in­qi­lab ola­caq!” fit­va­sı­nı alan və tür­kü­lük­lə­ri yal­nız ad­la­rın­dan iba­rət olan bu rus əlal­tı­la­rı bol­şe­vik in­qi­la­bı­nın qə­lə­bə­si na­mi­nə türk di­li­nin bir­li­yi­ni və türk vəh­də­ti­ni par­ça­la­maq üçün əl­lə­rin­dən gə­lə­ni et­di­lər. On­lar türk öl­kə­lə­ri­ni bir-bi­rin­dən ayır­maq üçün bü­tün müm­kün va­si­tə­lə­rə baş vur­du­lar. Am­ma fi­ki­rin­də ya­nıl­dı­lar. Türk di­li bir­li­yi və türk vəh­də­ti yad, ya­ban­çı Le­nin­lə­rin təl­qi­ni ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lə bil­məz­di. Bu bir­li­yi, bu vəh­də­ti hə­qi­qi türk öv­lad­la­rı, hə­qi­qi türk qa­zi­lə­ri ger­çək­ləş­di­rə bi­lər­di­lər. Və bu iş bol­şe­vik­lər­dən so­ru­şul­ma­dan ol­du. Hə­qi­qi türk bir­li­yi ya­ran­dı və ya­şam­qa­dı­dır”.[2] O, ya­zır ki, Cüm­hu­riy­yə­ti ərəb əlif­ba­sın­da­kı nöq­san­lar­la bağ­lı la­tın əlif­ba­sı­na keç­mək is­tə­iyr­di, an­caq rus iş­ğa­lı bu­na ma­ne ol­du. [3]

Tür­ki­yə və Azər­bay­can ara­sın­da dil bir­li­yi və türk bir­li­yi ya­ran­mış­dı. Azər­bay­ca­nı iş­ğal edən bol­şe­vik­lər bu dil və mil­lət bir­li­yi­ni ara­dan qal­dır­maq üçün ilk növ­bə­də Azər­bay­can­da la­tın əlib­fa­sı­nı hə­ya­ta ke­çir­mə­yə baş­la­dı. Gu­ya,  bu­nu­la türk­lə­rə xid­mət et­dik­lə­ri­ni id­dia edən bol­şe­vik­lə­rin əs­lin­də məq­səd­lə­ri va­hid türk top­lum­la­rı­nı bir-bi­rin­dən ay­rı­maq idi. Bu ba­xım­dan Azər­ba­yan türk döv­lə­ti­nin əsas­la­rı­nı sar­sıt­maq üçün ilk zər­bə dil bir­li­yi­nə vu­rul­du. Cə­fə­roğ­lu ya­zır: “Bol­şe­vik­lər bir tə­rəf­dən iki qar­daş və həm­sər­həd öl­kə ara­sın­da­kı dil vəh­də­ti­ni poz­ma­ğa ça­lı­şar­kən, o bi­ri tə­rəf­dən də Ru­si­ya­da ya­şa­yan türk­lə­ri bir-bir­lə­rin­dən və ta­rix­lə­rin­dən ayır­maq üçün dər­hal la­tın əlif­ba­sı­nın tət­bi­qi­nə gi­riş­di­lər”.[4] Onun fik­rin­cə, nə­ti­cə­də bol­şe­vik­lər is­tək­lə­ri­nə ça­tıd­lar: iki qar­daş türk xal­qı bir-bir­lə­ri­nin ya­zı­la­rı­nı və ki­ta­bal­rı­nı oxu­ma­ya­caq du­ru­ma gə­ti­ril­di. Türk­lər dil və si­ya­si bir­lik ba­xı­mın­dan müx­tə­lif cə­rə­yan­la­ra ay­rıl­dı­lar.

An­caq bol­şe­vik­lər bu yol­la türk dil və türk bir­li­yi­nin sü­qu­tu­na ça­lı­şar­kən  Tür­ki­yə Cüm­hu­riy­yə­ti­nin də la­tın əlif­ba­sı­na keç­mə­si və­ziy­yə­ti də­yiş­di. Bu­nun­la da ye­nid­lən türk bir­li­yi ide­ya­sı güc­lən­di. Bol­şe­vik­lər və b. gü­man edir­di­lər ki, Tür­ki­yə bir çox sə­bəb­lə­rə gö­rə (is­lam di­ni və s.) heç bir za­man ərəb əli­ba­sın­dan im­ti­na et­mə­yə­cək. Bu­nu­la da Ru­si­ya türk­lə­ri Tür­ki­yə türk­lə­rin­dən bü­tün sa­hə­lər­də (mə­də­niy­yət, dil, əlif­ba və s.) bir-bir­lə­rin­dən fərq­li yol tut­muş ola­caq­lar. Ən əsa­sı əsa­rət al­tın­da­kı Ru­si­ya türk­lə­ri heç vaxt Tür­ki­yə türkl­də­rin­dən mə­nə­vi qi­da ala bil­mə­yə­cək­lər. An­caq Tür­ki­yə­nin la­tın əlif­ba­sı­na keç­mə­si ilə bol­şe­vik­lər əv­vəl­cə Tür­ki­yə­də və So­vet Ru­si­ya­sın­da nəşr olu­nan qə­zet və ki­tab­la­rın bir-bir­lə­ri­nə çat­dı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı qə­rar qə­bul et­sə də, bu­nun son­ra­lar fay­da­sız ol­du­ğu­nu an­la­ya­raq rus-ki­ril əlif­ba­sı­na keç­mək­lə bağ­lı qə­rar qə­bul et­di.

Əhməd Cə­fə­roğ­lu Azər­bay­can türk ədə­biy­ya­tı­nı qı­sa­ca ola­raq azə­ri ədə­biy­ya­tı[1] ad­lan­dı­rır. Bu mə­na­da “azə­ri türk te­at­rı”, “azə­ri türk ədə­biy­ya­tı”, “azə­ri türk mə­də­niy­yə­ti” ilə ya­na­şı, o, “azə­ri şei­ri”, “azə­ri ədə­bi mü­hi­ti”, “azə­ri mət­bua­tı” və bu ki­mi an­la­yış­lar­dan da is­ti­fa­də edir. Hal­bu­ki is­tər o dövr­də, is­tər­sə ha­zır­da bu an­la­yış­lar, mə­lum sə­bəb­lə­rə gö­rə Azər­bay­can­da və on­dan kə­nar­da bir­mə­na­lı qar­şı­lan­mır. Bu ba­xım­dan, ən doğ­ru se­çim “Azər­bay­can Türk ədə­biy­ya­tı”, “Azər­bay­can Türk di­li”, “Azər­bay­can Türk şei­ri”dir.  Bu­ra­da “Azər­bay­can”, “azə­ri” an­la­yış­la­rı isə  sa­də­cə ola­raq, Azər­bay­can türk­lə­ri­ni baş­qa türk­lər­dən (Ana­do­lu, Tür­küs­tan, Krım və b.) fər­lən­dir­mək üçün­dür. Hər hal­da Ə.Cə­fə­roğ­lu özü də qeyd edir ki, Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti bol­şe­vik­lər tə­rə­fin­dən iş­ğal edil­dik­dən son­ra “dün­ya­gö­rü­şü­nün tam də­yiş­di­ril­mə­si ilə bağ­lı ta­rix, dil və ədə­biy­yat an­la­yış­la­rı da Mosk­va­nın əm­ri ilə onun işi­nə ya­ra­yan bir şək­lə sa­lın­mış, bu böl­gə sü­ni su­rət­də türk dün­ya­sın­dan qo­pa­rı­la­raq “Azər­bay­can xal­qı”, “Azər­bay­can di­li”, “Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı” ki­mi yan­lış ifa­də­lə­rin müa­sir dövr­də in­san­la­rın dü­şün­cə tər­zi­nə yer­ləş­di­ril­mə­si­nə səy gös­tə­ril­miş­dir”.[2] Fik­ri­miz­cə, müs­tə­qil­lik döv­rü­müz­də bu mə­sə­lə hə­lə də cid­di prob­lem ola­raq qa­lır və bu an­la­yış­lar­dan is­ti­fa­də edər­kən “türk” məf­hu­mu­na mü­ra­ci­ət et­mək zə­ru­ri­dir. Mə­sə­lən, ən azı “Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı” ilə ya­na­şı, “Azər­bay­can Türk ədə­biy­ya­tı” an­la­yı­şı da iş­lə­dil­mə­li­dir.

Be­lə­lik­lə, bu gün ça­riz­min və bol­şe­viz­min bi­zə “mi­ras” qo­yub get­di­yi bir çox “adət-ənə­nə­lər” var ki, xal­qı­mız sö­zün hə­qi­qi mə­na­sın­da on­dan qur­tu­la bil­miş de­yil­dir. Bu ən çox özü­nü dil­miz­də, mə­də­niy­yə­ti­miz­də, ədə­biy­yat­mız­da bir söz­lə, hə­ya­tı­mı­zın bü­tün va­cib sa­hə­lə­rin­də or­ta­ya qo­yur. Çox tə­əs­süf­lər ol­sun ki, bir çox zi­ya­lı­la­rı­mız bir çox ob­yek­tiv və sub­yek­tiv sə­bəb­lə­rə gö­rə bu­nu anl­maqn­da zor­luq çə­kir, ça­rizm və bol­şe­viz­min əsil üzü­nü gör­mək əvə­zi­nə ora­da müs­bət me­yar­lar ax­ta­rır­lar. Əl­bət­tə, biz keç­mi­şə aid bü­tün mə­sə­lə­lə­rə dest­ruk­tiv ya­naş­ma­nın əley­hi­nə­yik. An­caq bü­tün bun­la­ra bax­ma­ya­raq ça­rizm və bol­şe­vizm döv­rün­də xalq ara­sın­da ya­ra­nan “Ru­si­ya və rus düş­mən­çi­li­yi”ni tə­sa­dü­fi də say­maq müm­kün de­yil­dir. Azər­bay­can türk­lə­ri onun is­tiq­la­liy­yə­ti­ni (Azər­bay­can Türk Xan­lıq­la­rı və Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti) əlin­dən alan və bü­tün sa­hə­lər­də ona qar­şı düş­mən mü­na­si­bət bəs­lə­yən rus si­ya­sə­ti­nə baş­qa cür ya­na­şa da bil­məz­di. Bu ba­xım­dan Cə­fə­roğ­lu doğ­ru qeyd edir ki, hə­lə 19-cu əsr­də “Ru­si­ya və rus düş­mən­çi­li­yi be­lə­cə şü­ur­lu şə­kil­də azə­ri şa­ir­lə­ri ara­sın­da ge­niş ya­yıl­mış­dı”. [3]

[1] Yenə orada, s.116

[2] Yenə orada, s.116

[3] Yenə orada, s.212

 

[1] Yenə orada, s.299

[2] Yenə orada, s.300

[3] Yenə orada, s.300

[4] Yenə orada, s.301

Paylaş:


takipçi satın al instagram takipçi satın al twitter takipçi satın al tiktok takipçi satın al youtube abone satın al facebook takipçi satın al twitch takipçi satın al