Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

Əhməd Cəfəroğlunun dünyagörüşündə azərbaycançılıq, istiqlalçılıq və maarifçilik

No description available.

 

Qeyd: Yazı Azərbaycan Respublikası Medianın İnkişafı Agentliyinin  maliyyə dəstəyi çərçivəsində hazırlanıb.

 

IV Yazı

 

AMEA Fəlsəfə İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,

dosent, fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru Faiq Ələkbərli

 

“Şə­hid­lə­ri, dil­lə­ri, soy­la­rı bir olan bu qar­daş­la­rın hər iki­si is­tiq­la­la qo­vuş­ma­ya­na qə­dər tür­kün tam zə­fə­rin­dən da­nış­maq müm­kün de­yil”, [1] de­yən Cə­fə­roğ­lu qeyd edir ki, Azər­bay­can və Tür­ki­yə türk­lə­ri ey­ni so­yu və di­li pay­laş­dıq­la­rı hal­da, bə­zi təd­qi­qat­çı­­la­rın (R.Qur­şun­lu­za­də və b.) M.F.Axund­­za­də­ni əc­nə­bi ki­mi təq­dim et­mə­si an­la­şı­lan de­yil: “Bu hər bir Azə­ri tür­kü­nü nə qə­dər mü­tə­əs­sir elə­yir­sə, ey­ni də­rə­cə­də də bir soy­dan olan, bir di­li pay­la­şan iki qar­da­şın – Azə­ri və Ana­do­lu tür­kü­nün or­taq ədə­biy­yat, dil və mə­də­niy­­yə­ti­ni par­ça­la­ma­ğa rə­vac ve­rir və tə­bii ki, məhz bu sə­bə­dən də hər iki tə­rəf­dən olan türk­lə­ri əs­la məm­num et­mə­yə­cək­dir. Mir­zə Fə­tə­li əs­lən və nəs­lən bir türk ol­du­ğu hal­da onu Tür­ki­yə mü­hi­ti­nə əc­nə­bi bir mü­əl­lif ki­mi ta­nıt­maq­dan gü­dü­lən məq­səd nə­di­r? An­la­şıl­ma­sı ən çə­tin olan mə­sə­lə də elə bu­dur. Əgər məq­səd Azə­ri türk mü­əl­lif­lə­ri­ni Ana­do­lu mü­hər­rir­lə­ri­nə, Azə­ri türk­lə­ri­ni isə Ana­do­lu türk­lə­ri­nə əc­nə­bi ki­mi ta­nıt­maq­dır­sa, be­lə olan su­rət­də Fü­zu­li və Nə­si­mi ki­mi bö­yük türk şa­ir­lə­ri­ni də sa­də­cə “əc­nə­bi” Azə­ri mü­hi­ti­nə da­xil edə­rək on­la­rı ümum­türk mə­də­niy­yə­ti sa­hə­sin­dən kə­nar­da sax­la­maq la­zım­dır. Hal­bu­ki elə dü­nən Ulu Qa­zi­nin gös­tə­ri­şi ilə An­ka­ra­da top­la­nan ilk türk ta­rix qu­rul­ta­yın­da türk bir­li­yi­nin ana və­tə­ni, mən­şə­yi, mə­də­niy­yə­ti­nin və ümu­miy­yət­lə, bü­tün möv­cu­diy­yə­ti­nin qə­tiy­yən “ay­rı­lıq və qey­ri­lik” gü­dül­mə­dən bir küll ha­lın­da araş­dı­rıl­ma­sı ilə bağ­lı qə­rar ve­ril­miş­dir. Bu gün isə İs­tan­bul­da Qur­şun­lu­za­də­lər “rek­lam­çı­lar”ın təş­vi­qi ilə türk bir­li­yi­ni “əc­nə­bi” ki­mi bö­lü­cü kəl­mə­lər­lə təf­ri­qə­yə uğ­rat­maq­da da­vam et­mək­də­dir­lər”.[2]

Bu onu gös­tə­rir ki, hə­mi­şə Tür­ki­yə və Azər­bay­can türk­lə­ri­ni yal­nız dı­şar­dan de­yil, içə­ri­dən də bir-bi­rin­dən ay­rı­ma­ğa xid­mət edən qüv­və­lər ol­muş­dur və bu gün də var. Tür­kü­lüyn düş­mə­ni olan bu qüv­və­lər heç bir za­man türk mil­lət­lə­ri­nin bir­li­yi­nə se­vin­mə­miş, dai­ma on­lar ara­sın­da ni­faq sal­ma­ğa ça­lış­mış­lar. Biz bu­nu keç­miş ta­rix­də Tey­mur­lar və Bə­ya­zi­də­lər, Şah İsi­ma­yıl və Sul­tan Sə­lim­lər, Şah Təh­ma­sib­lər və Sul­tan Sü­ley­man­la­rın nü­mu­nə­sin­də çox gör­mü­şük. Biz bu­nun 20-ci əs­rin əv­vəl­lə­rin­də də, Cüm­hu­riy­yət döv­rün­də və Cüm­hu­riy­yə­tin iş­ğa­lın­dan son­ra da şa­hi­di ol­mu­şuq. Bu gün də Tür­ki­yə və Azər­bay­can birl­yi­nin, ilk növ­bə­də si­ya­si, iq­ti­sa­di və hər­bi, da­ha son­ra dil, soy, mə­də­niy­yət və s. sa­hə­lər­də bir­liy­nin baş tut­ma­ma­sı üçün əlin­dən gə­lə­ni edən da­xi­li və xa­ri­ci qüv­və­lər var­dır.

Ey­ni za­man­da, o, 1960-1970-ci il­lər­də qə­lə­mə al­dı­ğı bir çox əsər­lə­rin­də (“Azə­ri ədə­biy­ya­tın­da spe­kul­ya­sı­ya­çı­lıq”, “Şa­ir Şəh­ri­yar”, “Azər­bay­can ədə­biy­ya­tı”, “Bi­lin­mə­yən tə­rəf­lə­ri ilə us­ta Fu­ad Köp­rü­lü”, “So­vet­lər Bir­li­yi tür­ko­lo­ji araş­tır­ma­la­rın­da rus kül­tür üs­tün­lü­yü da­va­sı” və b.) Azər­bay­can mə­də­niy­yə­ti­nə və fəl­sə­fə­si­nə aid çox də­yər­lə­ri mü­la­hi­zə­lər irə­li sür­müş­dür.

Ə.Cə­fə­roğ­lu he­sab edir­di ki, dün­ya ic­ti­ma­iy­yə­ti qar­şı­sın­da Azər­bay­ca­nın is­tiq­lal da­va­sı­nın si­ya­si yön­lə ya­na­şı, el­mi is­ti­qa­mət­də də apa­rıl­ma­sı­na və əsas­lan­dı­rıl­ma­sı­na cid­di eh­ti­yac var. Bü­tün dün­ya bil­mə­li­dir ki, Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti­nin ya­ran­ma­sı tə­sa­düf­dən baş ver­mə­miş, bu bir mil­lə­tin tə­bii haq­qı şək­lin­də mey­da­na çıx­mış­dır. Ə.Cə­fə­roğ­lu ya­zır: “El­mi mü­na­si­bə­tin mil­lət­lər ara­sın­da gün­dən-gü­nə sıx­laş­ma­sı və bir-bi­ri­ni bu sə­bəb ilə da­ha çox ta­nı­ya bil­mə­si əv­vəl­cə bö­yük mil­lət­lə­rin möv­zu da­xi­lin­də qa­lan yur­du­mu­zun ar­tıq müs­tə­qi­lən təd­qi­qi­ni bir zə­ru­rət ola­raq tə­ləb et­mək­də­dir. Öz-özü­nü şəx­sən təd­qiq et­mə­yən mil­lət­lər baş­qa mil­lət­lə­rin et­noq­ra­fik təd­qi­qi möv­zu­sun­dan baş­qa bir şey ol­ma­mış­dır. Hal­bu­ki Azər­bay­can bu ib­ti­dai döv­rə­si­ni ar­tıq üzə­rin­dən at­mış və qa­pı­sı­nı da el­mi ka­pi­tü­las­yi­on­dan çox­dan bağ­la­mış­lar”.

Cə­fə­roğ­lu 1932-ci il­də nəşr olu­nan “Azə­ri ədə­biy­ya­tın­da is­tiq­lal mü­ca­di­lə­si isz­lə­ri” sil­si­lə mə­qa­lə­lə­rin­də ya­zır­dı ki, Qaf­qa­zın və Qu­zey Azər­­bay­­ca­nın Ru­si­ya tə­rə­fin­dən iş­ğa­lı, hə­min iş­ğal­dan dər­hal son­ra Azər­bay­can türk­lə­ri­nin baş­la­dı­ğı mil­li mü­ca­di­lə­si qan­la ya­zıl­ma­lı­dır.[3] O he­sab edir ki, çar Ru­si­ya­sı Qaf­qa­zı, o cüm­lə­dən Qu­zey Azər­bay­ca­nı iş­ğal et­dik­dən son­ra əs­ki örf, adət və şə­ri­ət ye­ri­nə ye­ni rus “za­kon”la­rı­nı qoy­ma­sı yer­li-mə­həl­li Türk hə­ya­tı üçün bö­yük bir tə­zad təş­kil edir­di.[4] Bu an­lam­da da, Cə­fə­roğ­lu­nun fik­rin­cə, ça­riz­mə qar­şı mü­ca­di­lə­də mil­li adət-ənə­nə­lə­rə bağ­lı is­tiq­lal duy­ğu­su ilə ya­na­şı İs­lam di­ni də çox cid­di, mü­hüm ye­rə ma­lik idi: “Rus­la­ra qar­şı ye­ga­nə irə­li atı­la­caq tah­rik­kar (ən mü­hüm) şü­ar İs­lam di­ni idi. Zi­ra, rus­lar mə­həl­li əha­li nə­zə­rin­də sırf is­tiq­lal düş­mə­ni ola­raq qal­ma­mış, ey­ni za­man­da İs­lam din və eti­qa­dı­nı bal­ta­la­yan və təh­qir edən bir ün­sür ola­raq tə­ləq­qi edil­miş­dir”. [5]

Ə.Cə­fə­roğ­lu­nun təb­rin­cə de­sək, bu dövr­də Za­kir rus­la­rın mil­liy­yət­pər­vər mə­həl­li (Qu­zey Azər­bay­can) türk baş­çı­la­rı­nın ət­ra­fın­da apar­dı­ğı oyun­la­rın qur­ba­nı ol­muş­dur.[6] Cə­fə­roğ­lu ya­zır: “Azər­bay­ca­nın ən mil­liy­yət­pər­vər şa­ir­lə­rin­dən bi­ri olan Za­kir düş­mə­ni Ru­sa qar­şı qə­tiy­yən bo­yun əy­mək is­tə­mə­miş­dir”.[7] Cə­fə­roğ­lu­nun fik­rin­cə, 19-cu əsr Azər­bay­can maa­rif­çi­lə­rin­dən mil­liy­yət­pər­vər, is­tiq­lal­pər­vər H.Zər­da­bi isə azə­ri türk­lə­ri ara­sın­da bi­rin­ci ola­raq ça­riz­min Gü­ney Qaf­qaz­da rus­laş­dır­ma si­ya­sə­ti­ni sez­miş, “Əkin­çi” də mil­lə­ti hü­quq və haqq da­va­sı­na cəlb et­mə­yə ça­lış­mış və uzun il­lər ağır mü­ca­di­lə­lər apa­ra­raq bu­na na­il ol­muş­dur.[8]

Ə.Cə­fə­roğ­lu­na gö­rə, 1-ci Ru­si­ya in­qi­la­bı (1905) Azər­bay­can türk­lə­ri­nin mil­li özü­nü­dərk pro­se­sin­də mü­hüm rol oy­na­mış­dır. Mil­li oya­nı­şın in­ki­şa­fın­da isə mil­li mət­bua­tın apa­rı­cı qüv­və­si olan “Hə­yat”, “İr­şad” və “Fü­yu­zat” ki­mi qə­zet-jur­nal­lar­da mil­li, is­la­mi və bə­şə­ri ya­zı­lar­la çı­xış edən Ə.Ağa­oğ­lu və Ə.Hü­seyn­za­də ol­muş­dur.[9] Cə­fər­­oğ­lu­ya gö­rə, xü­su­si­lə də Hü­seyn­za­də türk­ləş­mək, av­ro­pa­laş­maq və is­lam­laş­maq üç­lü mə­ra­mı ilə mil­li is­tiq­la­lın fik­ri mü­ca­di­lə­si­nin “Ana Ya­sa­sı”nı mey­da­na qoy­muş­dur.[10] Cə­fə­roğ­lu­nun fik­ri­nə gö­rə, on­lar mət­bu­at­da mil­li fi­ki­rin in­ki­şa­fı­na xid­mət et­mək­lə ya­na­şı, işi­ni eh­ti­yat­lı tu­ta­raq təd­ri­ci tə­ka­mül yo­lu ilə get­mə­yə da­ha çox üs­tün­lük ver­miş­lər. Be­lə ki, mil­li ide­ya on­lar tə­rə­fin­dən mət­bu­at­da mü­əy­yən üsul və sis­te­mə ta­be tu­tul­ma­dan da­ha çox rəmz və işa­rə­lər­lə ifa­də olun­muş­dur: “Bu iki azə­ri-türk zi­ya­lı­sı döv­rün mü­nəv­vər və mil­liy­yət­pə­vər züm­rə­si­nin fi­kir­lə­ri­ni öz mət­bu­at­la­rı va­si­tə­si­lə ya­yar­kən, cə­ha­lət və tə­əs­süb­keş­li­yin mil­li in­ki­şaf və is­tiq­lal ide­ya­sı önün­də bö­yük ma­neə ola­ca­ğı­nı açıq şə­kil­də gö­rür­dü­lər. On­lar mil­li var­lı­ğın təs­di­qi yo­lun­da­kı mü­ba­ri­zə­də ye­ni bir cı­ğır aç­dı­lar və mil­li mə­də­niy­yət üçün yo­rul­ma­dan ça­lış­dı­lar”.[11]  Ə.Cə­fə­roğ­lu da­ha son­ra qeyd edir ki, ümu­mi­lik­də 1-ci rus in­qi­la­bı Azər­bay­ca­nın həm mə­də­ni tə­rəq­qi­si və mil­li ədə­biy­ya­tı­nın in­ki­şa­fı, həm də mil­li məf­ku­rə­nin for­ma­laş­ma­sı ba­xı­mın­dan bö­yük bir mər­hə­lə­nin baş­lan­ğı­cı ol­muş­dur: “Bu ta­rix­dən eti­ba­rən nis­bə­tən da­ha ge­niş nə­fəs al­maq im­ka­nı qa­za­nan Azər­bay­can türk­lə­ri si­ya­si və məf­ku­rə­vi təş­ki­lat­lan­ma is­ti­qa­mə­tin­də ol­du­ğu ki­mi, mil­li ədə­biy­yat, te­atr, mu­si­qi, mət­bu­at və maa­rif sa­hə­lə­rin­də də bö­yük ad­dım­lar at­maq im­ka­nı əl­də et­miş­di­lər”.[12]

Əhməd Cə­fə­roğ­lu­nun fik­rin­cə, mil­li is­tiq­lal məf­ku­rə­si­nin, mil­li ideo­lo­gi­ya­nın in­ti­şar tap­ma­sın­da, “hə­qi­qi mil­liy­yət­çi­li­yin ge­niş ya­yıl­ma­sın­da” M.Ə.Rə­sul­za­də və onun baş re­dak­to­ru ol­du­ğu “Açıq söz” qə­ze­ti mü­hüm rol oy­na­mış­dır.[1] Be­lə ki, Rə­sul­za­də­nin ön­dər­li­yi ilə ilk də­fə, hə­min qə­zet­də öz ək­si­ni ta­pan ide­ya­lar get-ge­də bü­tün Azər­bay­can türk­lü­yü­nü əha­tə et­miş­dir. Cə­fə­roğ­lu ya­zır: “Onun “Açıq söz” qə­ze­ti ilk də­fə mil­li cə­rə­ya­nı ar­dı­cıl və şü­ur­lu sis­tem ha­lı­na sal­dı, mil­li möv­zu­nun ge­niş oxu­cu küt­lə­si ara­sın­da bir il­ham mən­bə­yi­nə çev­ril­mə­si­nə im­kan ya­rat­dı”. [2] O ya­zır­dı: “Bu gün mil­liy­yət his­si ilə ya­şa­yan Azə­ri gənc­li­yi ar­xa­da qal­mış 28 ma­yıs üçün çar­pış­ma­la­ra da­vam et­mək­də­dir­lər.  On­lar qır­mı­zı rus­la­rı məğ­lub et­mə­yə­nə, Azər­bay­ca­nı ye­ni­dən özü­nün hürr və müs­tə­qil bay­ra­ğı­na qo­vuş­dur­ma­ya­na qə­dər bu mil­li mü­ca­di­lə­dən bir an­da ol­sun əl çək­mə­yə­cək­lər. Bu Azə­ri tür­kü­nün haq­qı və hər bir türk oğ­lu­nun və­zi­fə­si­dir. Bu haq­qı in­kar edən var­sa, biz­dən de­yil­dir”.[3]

Cə­fə­roğ­lu 1960-cı il­də “Mü­ca­hit” dər­gi­sin­də nəşr olu­nan “Azər­bay­can Cüm­hu­riy­yə­ti” mə­qa­lə­sin­də ya­zır­dı ki, bu Azər­bay­can Türk Cüm­hu­riy­yə­ti ta­ma­mi­lə de­mok­ra­tik olub ha­ki­miy­yə­ti hü­dud­suz və şərt­siz mil­lə­tə ver­miş­dir. Bu cüm­hu­riy­yət­də bü­tün din­lə­rə, mil­lət­lə­rə mü­na­si­bət­də to­le­rant­lıq nü­ma­yiş et­di­ril­miş və hi­ma­yə­dar­lıq gös­tə­ril­miş­dir. Cə­fə­roğ­lu ya­zır­dı: “Azər­bay­can onu se­vən və onu qo­ru­yan hər kə­sin və­tə­ni ki­mi idi. Qar­daş Tür­ki­yə­yə qar­şı iq­rən kül­tür­cə və dil­cə bağ­lı ol­du­ğu ki­mi, Qaf­qaz da­xi­lin­də qu­ru­lan Gür­cüs­tan, Şi­ma­li Qaf­qaz və Er­mə­nis­tan cüm­hu­riyyət­lə­ri ilə də yax­şı mü­na­si­bət­də idi. İn­sa­ni və ül­vi qa­yə­lə­ri ilə qu­ru­lan bu Cüm­hu­riy­yə­tin ən bö­yük qa­yə­si is­tiq­la­lı­na sa­diq tam bir var­lıq ol­maq idi. Türk­lük qa­yə­sin­dən bir an üçün ol­sun be­lə ay­rıl­ma­mış­dır”. [4]

[1] Yenə orada, s.151

[2] Yenə orada, s.235

[3] Yenə orada, s.362

[4] Cəfəroğlu Əhməd. Azərbaycan Cümhuriyyəti// Ankara, «Mücahit» dərgisi, №31-32, 1960-cı il, iyul-avqust, s.8

[1] Yenə orada, s.366

[2] Yenə orada, s.370

[3] Caferoğlu A. Azeri edebiyatında istiklal mücadilesi izleri//Azərbaycan Yurt Bilgisi,Yıl: 1, sayı: 8-9, 1932, avqust-eylül, İstanbul, s.292

[4] Caferoğlu A. Azeri edebiyatında istiklal mücadilesi izleri//Azərbaycan Yurt Bilgisi,Yıl: 1, sayı: 10, 1932, teşrin-1, İstanbul, s.346

[5] Yenə orada, s.346

[6] Yenə orada, s.340

[7] Yenə orada, s.342

[8] Cəfəroğlu Əhməd. Seçilmiş əsərləri. Bakı: Mütərcim, 2008, s.234

[9] Füyuzat (1906-1907). Bakı: Çaşıoğlu,2006, s.XIII

[10] Füyuzat (1906-1907). Bakı: Çaşıoğlu,2006, s.XIII

[11] Cəfəroğlu Əhməd. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Mütərcim, 2008, s.235

[12] Yenə orada, s.149

Paylaş:


takipçi satın al instagram takipçi satın al twitter takipçi satın al tiktok takipçi satın al youtube abone satın al facebook takipçi satın al twitch takipçi satın al